TEKST

Živeti planski: Split 3

 

Ovo je drugi iz serije od četiri teksta koji pod zajedničkim nazivom „Živeti planski“ govore o planskom stanovanju na tlu Hrvatske tokom burnog XX veka.

Nakon Prvog svetskog rata, ostankom Zadra u sastavu Italije, grad Split se definitivno konstituiše kao glavno urbano središte Dalmacije i najznačajniji jugoslovenski grad na Jadranu. Posle drugog svetskog rata, izgrađenom snažnom partizanskom tradicijom i konstitutivnim mestom u okvirima partizanskog pokreta na tlu Hrvatske, Split učvršćuje svoju poziciju među gradovima novostvorene socijalističke Jugoslavije. Grad se u posleratnim godinama ubrzano industrijalizuje. Razvijaju se brodogradilište (škver), industrija cementa, hemijska, metalurška i prehrambena industrija. Grad raste tempom od 5000 stanovnika godišnje, koji u grad stižu najviše iz njegovog zaleđa. Split je sedište Jugoslovenske ratne mornarice, flote četvrte armije u Evropi, pa u njega dolazi i veliki broj vojnih lica iz svih krajeva zemlje.

Šestdesetih godina, takav, bujajući Split odlučuje se za svakako najambiciozniji projekat u svojoj dotadašnjoj dvomilenijumskoj istoriji – izgradnju velike urbane aglomeracije od 14 000 stanova, tačno onoliko koliko je činilo i celokupni grad, njegovo istorijsko središte do 1945. I tačno onoliko koliko je izgrađeno od kraja drugog svetskog rata do tih šestdesetih godina. Novi Split, prema zamislima, zahvatao bi, dakle, čak trećinu do tada izgrađenog grada, te dobija i prigodno ime – Split 3. Gradski čelnici nadali su se urbanističkom planu kojim bi se izbegli problemi posleratne obnove, izgradnje jednoličnih kvartova koji su tonuli u anonimnost. Po tadašnjoj dobroj praksi, mitske 1968. organizovan je opštejugoslovenski konkurs, na kome su, potvrdiće vam to svako ko u kontinuitetu i bez provincijske zavisti sagledava arhitektonske prilike Jugoslavije – pobediće najbolji.

split_1

 

Prvu nagradu odnosi tim Urbanističkog inštituta SR Slovenije, u sastavu Vladimir Braco Mušič, Marjan Bežan i Nives Starc sa saradnicima. Urbanističko-arhitektonski projekt sa naklonošću je prihvaćen od strane domaće, ali i međunarodne stručne javnosti. Novi, modernistički Split obilaze i hvale Donald Aplleyard, Jane Jacobs i Giancarlo de Carlo, a 1975. izgrađeni projekat dobija i tada daleko najprestižniju arhitektonsku opštejugoslovensku nagradu – saveznu nagradu lista „Borba“.

Ono što se u našim sredinama skoro pa sistematski prećutkuje je da postignuti uspesi nisu prosta posledica proviđenja i talenta, već rezultat dugogodišnjeg, upornog rada, kontinuiteta u stručnom obrazovanju i usavršanju, te praćenja sličnih promišljanja u drugim arhitektonskim sredinama. Vladimir Mušič tih je godina na Arhitektonskom fakultetu u Ljubljani asistent legendarnog Edvarda Ravnikara (posle Jože Plečnika svakako najznačajnijeg slovenačkog arhitekte, autora između ostalog Trga Revolucije i Cankarjevog doma u Ljubljani), koji se, pre učešća na splitskom konkursu (1963./64.) usavršavao i na Graduate School of Design na Harvardu.

Važno je napomenuli, međutim, da je i splitska sredina tih godina bila napredna i spremna da prihvati ideje pristigle iz Ljubljane. U gradu je postojala koncentracija stručnih kadrova koji su tačno znali šta žele i od plana i od grada u budućnosti. Normativi izrađeni pre raspisivanja urbanističko-arhitektonskog konkursa najnapredniji su standardi formulisani u tadašnjoj Jugoslaviji. Poduzeće za izgradnju Splita (PIS) i njegov tadašnji direktor Josip Vojnović, u velikoj su meri zaslužni što je ljubljanski tim učestvovao na konkursu. Nije, na kraju, zanemarljiva ni politička volja. Splitsko urbano čudo dogodilo se zahvaljujući dvojici gradonačenika – Jakši Miličiću, velikom neimaru i motivatoru, te Vjeki Viđaku, koji je, iniciravši uvođenje samodoprinosa, komunalno opremio novopodignuta naselja. Prvi put u našoj sredini, materijalizuju se ideje koje su dotad postojale uglavnom na papiru (najčešće u formi teksta), nove metodologije povezane sa delima Lewisa Mumforda, Kevina Lyncha i Donalda Appleyarda, ili sa pionirskim projektima Alison i Peter Smithson.

Konstitutivni motiv projekta je ponovno afirmisanje ulice – obeležja tradicionalnog grada. U pitanju je, bez sumnje, najlucidniji doprinos splitskom urbanizmu još od širenja grada extra moenia. Spajanjem modernog, funkcionalističkog pristupa i klasičnih koncepata kao što su čovekomernost i genius loci, u gradska naselja vraćaju ulice kao prostore odnosa i aktivnosti, susreta i razmene. Duh Mediterana prevodi se u modernistički kanon XX veka, afirmišući mitologiju Sredozemlja (opevane i Dalmatincima tako drage skalinade, pjacete i zidiće), ali i zadržavajući pritom bez kompromisa načela modernog pokreta.

Mušič između mamutskih blokova otvara poluprivatne trgove, te im u parteru vraća ljudsku razmeru čuvajući na višim spratovima visoku urbanu gustoću. Pešački pravci zamišljeni su, a delimično i izvedeni tako da svaki stanovnik naselja može neometan automobilskim saobraćajem stići do mora. Gradskom čoveku kreira se razumljiv prostorni red i jezik, semantički okvir za građenje socijalnih veza i estetski podsticajnog paspartua života.

Drugi važan konstitutivni element projekta bilo je planiranje svih neophodnih javnih i zajedničkih sadržaja potrebnih za ugodan život u okviru stambenog naselja. Na svakih pet do sedam hiljada stanovnika predviđeni su prateći sadržaji – škole, obdaništa i dečija igrališta. Nisu zaboravljeni ni servisi – pošta i banka, trgovina i zanatske radnje, te slični sadržaji za koje je procenjeno da treba da budu na pešačkoj udaljenosti od stana.

Javni prostori (opet po uzoru na tada najprominentnije evropske arhitekte poput Hermana Hertzbergera), kasnije su obogaćeni umetničkim delima – između ostalog radovima Vaska Lipovca.

Minuciozno osmišljen, zreli urbanistički okvir stvorio je, bez sumnje i uslove za kvalitetne arhitektonske realizacije, te je Split 3 prava mala enciklopedija nacionalne moderne arhitekture. Na području najuspelije rešenog gradskog kotara Trstenik izdvajaju se tri stambene celine. Značajne su realizacije u Ulici Šime Ljubića (nekadašnja Ulica braće Borozan) arhitekata Mihajla Zorića i Dinka Kovačića, Ulica Dinka Šimunovića arhitekte Kovačića, te ponajviše, amblematska celina Papandopulove ulice (nekadašnje Ulice Henrika Znidaršića) arhitekte Ive Radića.

Maestralnim kombinovanjem visokih severnih i nižih, južnih objekata u okviru Papandopulove ulice Radić je omogućio optimalno osvetljenje i utisak otvorenosti u vrlo gusto izgrađenom bloku. Ozelenjena površina i danas uspešno funkcioniše istovremeno kao ulica i, uprkos proporcijama, kao intimno komšijsko dvorište.

split_4
Foto: Duška Boban

Stanovi (među njima jedan broj dvoetažnih stanova – dupleksa), svojom dispozicijom slede funkcionalističku paradigmu, te logičnom organizacijom i fleksibilnošću zadovoljavaju široki spektar mogućih kako individualnih tako i porodičnih potreba stanara kroz vreme. Stanovi su nadprosečno veliki, dvostrano orjentisani, svi sa najmanje jednom prostranom lođom ili terasom.

split_5
Foto: Josipa Bilić

Kompleks zgrada Ive Radića upravo je naprepoznatljiviji po prostranim lođama zasenjenim zaokrenutim brissoleilima na čitavoj fasadnoj površini zgrada. Upotrebom ovog elementa stvoren je ambijent dnevnog boravka na otvorenom. Istovremeno, to je i međuprostor u kome stanari formiraju svoj odnos prema neposrednom komšiluku sa jedne i široj zajednici naselja sa druge strane. Podizanje i spuštanje brissoleila prepušteno je slobodnoj volji i raspoloženju stanara, te fasadna igra, promenljila i likovno atraktivna, postaje trajnim produktom saradnje arhitekte i stanovnika zgrade. Betonski mastodont čini se laganim, prozračnim, a noćno prodiranje svetla kroz horizontalne otvore slika život u zgradama ne ometajući stanare, pružajući posmatračima likovnu senzaciju velike razmere.

U sprovedenoj seriji intervjua sa stanarima Trstenika, sociolozi-istraživači uočili su trendove koji su snažno indicirali postojano zadovoljstvo stanara zgradama i susedstvom. Tako je, npr. na pitanje da li bi se selili s Trstenika kada bi im se za to pružila prilika, bilo u neki drugi splitski kvart, bilo u drugi grad 90% ispitanih porodica odgovorilo odrično.

split_7
Foto: Saša Šimpraga

Čudo Splita 3, kao i svako čudo za tri dana potrajalo je kratko. Krajem sedamdesetih, Split dobija domaćinstvo Mediteranskih igara, te se sva raspoloživa sredstva usmeravaju na Panis et Circensis. Za poboljšanje standarda stanovnika grada Splita, posledično, više nije bilo novca. Tako se vremenom na mestu planiranom za glavnu gradsku ulicu, gde su trebali da budu smešteni svi javni servisi od gradske uprave do bioskopa i pozorišta, formiraju divlja i poludivlja naselja bez osnovne infrastrukture, bez škola, zelenila, sa „spontanim“ mrežama saobraćajnica bez trotoara i stihijski nabacanim kućama niskog boniteta. Plan je do kraja osamdesetih u celini odbačen, pojavila se tipologija bloka. Devedesetih, očekivano, od javnih sadržaja građene su samo crkve. Pretežno stambeno naselje Žnjan, u neposrednoj blizini Trstenika, na sigurno najvrednijem razvojnom području grada uz more, trajni je spomenik odsustvu planiranja i „katastarskom urbanizmu“ (političkom urbanizmu, urbanizmu bez urbanista, ali i bez građana).

U danima kada nastaje ovaj tekst Split 3 je ponovo na udaru. O recentnim izmenama Generalnog urbanističkog plana (GUP) Splita, u koje se krenulo ovog leta, o prirodi projekata za koje su se tražile promene namene zemljišta iz rekreacijskog u stambeno-poslovno građani nisu ni ovlaš upoznati. Nedavno je grad Split pokrenuo arhitektonski konkurs kojim se predviđa izgradnja zastrašujućeg šoping centra i dva solitera viših od dvadeset spratova. Novi GUP otvara prostor za nove interpolacije. Na uštrb otvorenih prostora, Split 3, zahvaljujući kratkovidosti lokalnih moćnika, na putu je da se pretvori u prezagušenu, urbanistički pretrpanu, haotičnu favelu bez svetla, bez vazduha i bez zelenila. Nekadašnji biser moderne pretvorio bi se tako u svoj antipod – u kvart nalik ostalim naseljima iz turobnih devedesetih, uključujući i tužni Žnjan.

Građani Splita, međutim, pokrenuli su nedavno inicijativu osporavanja predloženih izmena GUP-a. Pokušaj je to izgradnje okvira gde bi se investitorske namere raskrinkale i objasnila njihova štetnost. Takvo razumevanje bila bi podloga za artikulaciju otpora gubitku kvaliteta života u naselju. Poznajući Splićane, verujemo da će ova borba biti uspešna. Ne daj se, Splite!

 
Autor: Nikola Bojanić 

Prilikom pisanja ovog teksta korišćena su istraživanja Diane Magdić i udruge Teserakt, kao i novinski članci Jurice Pavičića. Ljubazno im se zahvaljujemo. 

 

Tekst je financiran sredstvima Fonda za poticanje pluralizma i raznovrsnosti elektroničkih medija Agencije za elektroničke medije za 2016. godinu.

Korištenjem stranice maz.hr pristajete na korištenje kolačića. Više informacija.

Da bismo poboljšali Vaše korisničko iskustvo prilikom pregledavanja stranica, te kako bi ona radila ispravno, ova stranica na vaše računalo sprema malu količinu informacija zvanih kolačići (cookies).

Korištenjem stranice maz.hr pristajete na njihovu upotrebu.

Ako odlučite blokirati kolačiće i dalje ćete moći pregledavati stranicu, no neke njezine funkcionalnosti neće Vam biti dostupne.

Što su kolačići?

Kolačići su male tekstualne datoteke sastavljene od niza znakova spremljene na Vaše računalo od strane web stranica koja ste posjetili.

Kolačići omogućavaju stranici da prikaže informacije prilagođene Vašim potrebama. Oni obično spremaju Vaše postavke (session token) i postavke za web stranice. Nakon što ponovo posjetite istu web stranicu Internet preglednik šalje natrag kolačiće koji joj pripadaju.

Kolačići nam također omogućavaju da pratimo posjećenost i promet na našim web stranicama (pomoću Google Analytics i sličnih alata). Sve informacije koje na taj način kolačići prikupljaju se akumuliraju i anonimne su i ne dijele se s bilo kojim drugim subjektima.

Sve ove informacije mogu biti spremljene jedino ako Vi to omogućite – web stranice ne mogu dobiti pristup informacijama koji im Vi niste dali i ne mogu pristupiti drugim datotekama na Vašem računalu.

Close