TEKST

Živeti planski: Naselje Istrana i invalida, Trešnjevka, Zagreb

 

Ovo je poslednji iz serije od četiri teksta koji pod zajedničkim nazivom „Živeti planski“ govore o planskom stanovanju na tlu Hrvatske tokom burnog XX veka.

 

Period između dva svetska rata, vreme je strelovitog razvoja Zagreba, gde on, unutar novoformirane, najpre Kraljevine SHS, a zatim od 1929. godine i Jugoslavije, zauzima poziciju jednog od dva vodeća metropolitanska središta i glavnog industrijskog centra zajedničke države slovenskog juga. Zagrebačka industrija koncentriše se u dve, za to naročito pogodne zone, razvijene uz železničke kapacitete i dve teretne (ranžirne) železničke stanice. Uz Zapadni kolodvor, severno od Trešnjevke, nalazi se Gradska „munjara“ (električna centrala), carinska skladišta, čuveni pogod za preradu kafe „Franck“, livnica metala „Braća Ševčik“ i nekolicina drugih, manjih fabrika i zanatskih radionica. Uz Istočni kolodvor, na Peščenici, nalazi se Gradska plinara, a uz nju takođe čitav niz većih i manjih proizvodnih pogona uz Radničku cestu i dalje prema Žitnjaku.

Razvoj industrije, posledično, uzrokuje i doseljavanje novog stanovništva, ljudi koji u novu sredinu često dolaze bez osnovnih sredstava za život. Migracija je to iz sela u grad bez stvarne mogućnosti povratka. Novopridošli radnici najčešće se naseljavaju upravo uz industrijske zone, u jeftinije četvrti na periferiji, bliže svojim stvarnim ili tek željenim radnim mestima, ali i u kvartove neatraktivne bolje stojećim gradskim slojevima.

Gradska uprava, uočavajući sve veću potrebu za stambenim prostorom, na različite načine, tokom dvadesetih i tridesetih godina učestvuje u izgradnji stanova za svoje građane. U navedenom periodu, podignuto je tako petnaestak stambenih naselja, najviše socijalnog karaktera, ali i nekoliko celina namenjenih srednjem, pa višem građanskom sloju.

Tokom ovog razdoblja grad se razvija po regulatornoj osnovi iz 1923., u stvari tek nešto nadopunjenom planu usvojenom još 1899. godine. Potražnja za građevinskim zemljištem je velika, te uprava tokom celog perioda sprovodi parcelacije i regulacije jedne po jedne gradske ili prigradske zone. Na prvi pogled očekivano širenje grada prema jugu, u tom trenutku je i dalje nemoguće – vijadukti još uvek nisu izvedeni, te železnica prolazi u nivou gradskih prostora duž čitavog pravca istok-zapad. Tok reke Save takođe je neregulisan, te je priobalje u stalnoj opasnosti od mogućih, čestih, poplava. Na severnoj strani grada, obronci Medvednice postepeno se izgrađuju kao zona elitnog stanovanja, te se istočna i zapadna periferija nameću kao pravci u kojima gradska opština usmerava izgradnju socijalnog karaktera.

Stambeni zakoni onog vremena, prilikom izgradnje novih objekata, pružaju mnoge olakšice. Uz poštovanje obaveze izgradnje unutar predviđenog vremenskog okvira (do godinu dana), grad preuzima deo troškova izgradnje ulica, vodovoda i kanalizacije. Osnovana je i Gradska štedionica, koja povoljnim hipotekarnim kreditima podstiče izgradnju.

Projektno odeljenje gradske uprave formirano je 1928. Sa zadatkom implementacije novih smernica urbanističkog razvoja grada, 1930., pod rukovodstvom arhitekte Stjepana Hribara, odeljenje organizuje urbanističko-arhitektonski konkurs sa međunarodnog karakter. Novi generalni urbanistički plan, kako je predviđeno, značajno bi proširio urbano područje grada, obuhvatio bi Trnje i široki pojas između železničke pruge i reke Save. Zadatak konkursa uključivao je rešavanje problema saobraćaja, stanovanja, industrije, zelenih površina, kao i uređenje prostora Kaptola u samom središtu grada. Odaziv je bio odličan – na konkursu je učestvovalo više od pedeset timova urbanih planera i arhitekata, uglavnom iz Nemačke, Čehoslovačke i iz Jugoslavije. Zapaženo je učešće i uglednih arhitekata kao što su Ludwig Hilbesheimer, Paul Bonatz, i Alvar Aalto! Prva nagrada na konkursu nije dodeljena, međutim, njegovi rezultati bili su ključni u uvođenju modernih urbanističkih koncepata i ideja evropske avangarde u zagrebačku planersku praksu. Mnoge ideje generisane ovom prilikom, kao i one proizašle iz CIAM-ovog (čuveni Congrès Internationaux d’Architecture Moderne – organizacija koja je okupljala vodeće arhitekte moderne osnovana je 1928. i sa Le Corbusierom kao svojim neformalnim idejnim predvodnikom presudno je uticala na razvoj evropske arhitekture i urbanizma sve do početka šestdesetih godina – op.a.) istraživanja (istraživanje je sprovedeno u nizu evropskih gradova, case study među gradovima Jugoslavije bio je upravo Zagreb – op.a.) 1933. uvršćeni su u sledeći generalni urbanistički plan iz 1936. Konkretno, po prvi put uveden je koncept otvorenog plana, počeli su da se projektuju racionalni i standardizovani stanovi, a pojavljuju se i drugi oblici moderne urbane morfologije.

Za budući razvoj Zagreba, strateški najvažnija bila je odluka o izgradnji mreže „insula“ (ostrva), infrastrukturnih čvorova – modernističkih stambenih naselja i škola, kvalitetno projektovanih arhitektonskih celina koje bi generirale i u pravom pravcu usmerile dalji razvoj čitavih delova grada. U nedostatku ekonomskih resursa i političkih mehanizama za razvoj čitavog gradskog područja, gradska uprava primenila je strategiju formiranja generatora budućeg urbanog razvoja. Uz organizovano višeporodično socijalno stanovanje i škole, koje su u večernjim satima služile i kao svojevrsni kulturni centri, ove urbane celine, preteče „mikrorejona“ iz kasnijeg perioda 1950-tih i 1960-tih godina, bile su važan mehanizam artikulacije tek nastajućeg grada, ali i integracije novog gradskog stanovništva.

 

Jedna od četiri grupe kuća, pogled iz komunalnog dvorišta (foto: Nikola Bojanić)
Jedna od četiri grupe kuća, pogled iz komunalnog dvorišta (foto: Nikola Bojanić)

U zapadnom delu grada, nova naselja koncentrišu se uz Selsku cestu, jedan od najstarijih saobraćajnih pravaca koji prepoznajemo i na kartama iz XVIII i XIX veka, a inicijalno je bio put koji je povezivao Črnomerec sa selom Horvati pored Save (na prostoru današnjih kvartova Knežija i Srednjaci). Severoistočni deo Trešnjevke (istočno od Trakošćanske, a severno od Tratinske ulice) urbanizovan je i izgrađen uglavnom dvadesetih godina XX veka. Tridesetih, grad je počeo da se širi dalje prema zapadu, uz Selsku cestu, iza koje se nalazila tadašnja granica grada – potok Črnomerec.

 

Naselje Istrana i invalida, kao do danas najbolje očuvana mikrourbanistična celina iz tog perioda, zauzima posebno mesto među naseljima socijalnog stanovanja, izgrađenim u Zagrebu u to vreme. Trideset posto stanova (stanovi smešteni uz Veprinačku ulicu) bili su namenjeni ratnim invalidima, a većina preostalih (pre svega uz Moščeničku ulicu) izbeglicama iz Istre, iseljenim nakon anektiranja Istre od strane Italije 1918. Izbeglice su po dolasku u Zagreb najpre živele u trošnim barakama u Klaićevoj ulici, srušenim 1933. godine (na njihovom mestu danas su Građevinski i Arhitektonski fakultet).

Rok za izvođenje radova bio je izuzetno kratak, čak i za današnje pojmove – dvadeset dana za stavljanje objekata pod krov i dodatnih šestdeset do potpunog dovršetka objekata. Projekat potpisuje Ivan Zemljak, tada već afirmisano ime u svetu zagrebačkog urbanizma. Zemljak, u nacionalnoj istoriji arhitekture zapamćen pre svega kao autor školskih objekata (njegova škola na Selskoj cesti projektovana 1930., a prikazana u Architecture d’aujourd’hui 1935., jedno je od najznačajnijih arhitektonskih ostvarenja u Zagrebu međuratnog perioda – op.a.), pokazao je izraziti senzibilitet u pristupu socijalnim temama, stečen, između ostalog i prilikom boravka u Holandiji, gde upoznaje delo J.J.P. Ouda i neoplasticizam (1928.) Ovaj vrsni stručnjak decenijama će ostati jedan od najvažnijih pobornika moderne arhitektonske misli i prakse u Hrvatskoj, te jedan od ovdašnjih propagatora i realizatora koncepta „novog prostora“.

 

Drvarnica i galerija na spratu orijentisane su i prema komunalnom dvorištu (foto: Nikola Bojanić)
Drvarnica i galerija na spratu orijentisane su i prema komunalnom dvorištu (foto: Nikola Bojanić)

Naselje Istrana i invalida smešteno je na parceli pravougaonog oblika, sa zapadne strane Selske ceste, južno od Ozaljske ulice, između Veprinečke i Moščeničke ulice. Zamišljeno je kao „insula“, prvo ostrvo u još neizgrađenoj perifernoj zoni grada, sa jasnim tragovima prethodno nastalih ruralnih razvojnih slojeva. U tom trenutku, na Selskoj cesti severno od novoprojektovanog naselja nalazile su se tek dve jednospratnice „Gradske ubožnice“, dok je nekoliko godina ranije isparcelisano i zemljište istočno od naselja. Urbanistički, sklop se sastoji od četiri grupe od po četiri kuće, periferno, okomito, užom stranom postavljenih uz ivicu parcele i prilazne komunikacije. Unutar bloka, formirana je komunalna zelena površina. U središnjoj osi zelene oaze nalazili su se, gledano od Selske prema Ozaljskoj, redom – dečije igralište, zatim zona komunikacije zasađenja niskim rastinjem sa klupama, te plitki bazen, pravougaoni peščanik (površina za igru u pesku) i konačno, zajednička perionica rublja. Središnji travnjak i danas obrubljuje raskošan drvored, koji rekreativne površine odvaja od stambenih objekata.

 

Na opisanu, centralnu komunalnu, društvenu zonu, namenjenu svim stanovnicima naselja, nadovezuju se polu-privatne okućnice između objekata – „dnevne sobe“ na otvorenom, drvarnice i privatne bašte svih stanara. Svaki stan na ovaj način preliva se i korespondira sa delom dodeljenog mu spoljašnjeg prostora, stepenujući odnos privatnog i javnog i stvarajući fleksibilan miks unutrašnjeg i spoljašnjeg prostora za pripremu obroka, obedovanje i socijalizaciju.

 

Jedna karakteristična kuća, varijanta sa spoljnim prilaznim stepeništem, pogled iz Veprinečke ulice (foto: Nikola Bojanić)
Jedna karakteristična kuća, varijanta sa spoljnim prilaznim stepeništem, pogled iz Veprinečke ulice (foto: Nikola Bojanić)

U naselju koegzistiraju tri srodna tipa jednospratnih stambenih objekata. To su pravougaone, volumenski jednostavne građevine pokrivene dvoslivnim krovom. Kuće su svojim dužim stranama orijentisane prema istoku i zapadu. Duž čitave zapadne fasade, u nivou sprata, ali i prema zajedničkom dvorištu pruža se prilazna galerija. Sa uže ulične strane objekata tipa A, uz kuće su priljubljene spoljašnje stepenice kojim se galeriji prilazi, dok je u objektima tipa B i tipa C vertikalna komunikacija pozicionirana unutar kuća. U čitavom naselju ukupno je 92 stana – 16 kuća sa četiri do šest stanova u svakoj, inicijalno predviđenih za porodice sa 4, 6 ili 7-10 članova. Stanovi su raspoređeni u ukupno osam objekata tipa A, šest objekata tipa B i dve kuće tipa C.

 

Variraju i osnove projektovanih stanova. Tako, zgrade tipa A sadrže ukupno šest jednosobnih stanova (po tri stana u prizemlju i na spratu). Najveći deo ove prostorne sheme zauzima soba, gotovo kvadratnog oblika, dok je uz nju tangencijalno pozicionirana i kuhinjska niša, neka vrsta radnog ormara, bez pregradnog zida koji bi je odvajao od osnovnog prostora. Kuhinjska niša, uz predprostor i wc (u koji se ulazi iz predprostora) smešteni su linijski, uz ulaz sa galerije. Kuće tipa B sadrže nešto veće, jednosobne i dvosobne stanove L – osnova, dok su u dve kuće tipa C trosobni stanovi. Uprkos mahom više nego skromnim kvadraturama, svaki stan ima dvostruku orijentaciju – osnova je (uzevši dodatno u obzir i vreme projektovanja), maksimalno funkcionalna.

 

Severni deo naselja, pogled sa prilaznog puta (foto: Nikola Bojanić)
Severni deo naselja, pogled sa prilaznog puta (foto: Nikola Bojanić)

Danas, naselje Istrana i invalida jedno je od retkih iz tog perioda koje je uspelo da zadrži celoviti izgled i integritet. Objekti su različitog stepena očuvanosti, ali je, za razliku od drugih socijalnih naselja međuratnog perioda, ukupna slika relativno dobra. Ova jedinstvena, vredna mikrourbanistička celina okružena je raznorodnim, nametljivim građevinama kao što su pozorište „Trešnja“, bivša zgrada „Allianz“ osiguranja i igralište NK „Trešnjevka“, te vrlo prometnom Selskom cestom. Međutim, ukoliko prošetamo manjim okolnim ulicama, Veprinečkom i Mošćeničkom, u svoj lepoti sagledaćemo polihromiju fasada koja pridonosi individualnosti svakog objekta, te živosti naselja.

 

 

Autor teksta i foto priloga: Nikola Bojanić.

Tekst je financiran sredstvima Fonda za poticanje pluralizma i raznovrsnosti elektroničkih medija Agencije za elektroničke medije za 2016. godinu.

 

Literatura:

  • Blau, Eve; Rupnik, Ivan; Project Zagreb, Transition as Condition, Strategy, Practice; Barcelona, 2007.
  • Radovanović, Vanja; Naselje Istrana i invalida, Glas Trešnjevke, broj 22/23, Zagreb, 2013.
  • Radović Mahečić, Darja; Socijalno stanovanje međuratnog Zagreba, izvorni znanstveni rad, Institut za povijest umjetnosti, Zagreb, 1993.
  • Sajt: mapiranjetrešnjevke. com

Korištenjem stranice maz.hr pristajete na korištenje kolačića. Više informacija.

Da bismo poboljšali Vaše korisničko iskustvo prilikom pregledavanja stranica, te kako bi ona radila ispravno, ova stranica na vaše računalo sprema malu količinu informacija zvanih kolačići (cookies).

Korištenjem stranice maz.hr pristajete na njihovu upotrebu.

Ako odlučite blokirati kolačiće i dalje ćete moći pregledavati stranicu, no neke njezine funkcionalnosti neće Vam biti dostupne.

Što su kolačići?

Kolačići su male tekstualne datoteke sastavljene od niza znakova spremljene na Vaše računalo od strane web stranica koja ste posjetili.

Kolačići omogućavaju stranici da prikaže informacije prilagođene Vašim potrebama. Oni obično spremaju Vaše postavke (session token) i postavke za web stranice. Nakon što ponovo posjetite istu web stranicu Internet preglednik šalje natrag kolačiće koji joj pripadaju.

Kolačići nam također omogućavaju da pratimo posjećenost i promet na našim web stranicama (pomoću Google Analytics i sličnih alata). Sve informacije koje na taj način kolačići prikupljaju se akumuliraju i anonimne su i ne dijele se s bilo kojim drugim subjektima.

Sve ove informacije mogu biti spremljene jedino ako Vi to omogućite – web stranice ne mogu dobiti pristup informacijama koji im Vi niste dali i ne mogu pristupiti drugim datotekama na Vašem računalu.

Close