TEKST

Ovo sam bila ja 1980. kada je umro drug Tito

 

Moja slobodnost uma, kao mlade žene umjetnice, na neki način bila je u skladu s poslijeratnim Titovim zagovaranjima da se položaj žene u društvu ne smije razlikovati u odnosu na muškarce, te da ženi nije mjesto samo u kuhinji već da bude prisutna i angažirana u svim segmentima građenja novog socijalističkog čovjeka.

 

Foto: rad Vlaste Delimar , ‘Ovo sam bila ja 1980. kada je umro drug Tito’

Prilog još jednoj (socijalističko-orijentalističkoj) melodrami

Zaista je slatko bilo staviti svoje obnaženo tijelo uz ime druga Tita, kojem smo kao djeca mahali malim zastavicama i, sa suzama u očima od uzbuđenja, izvikivali njegovo ime; ili kada smo u školi – prije početka nastave – gromkim zajedničkim glasom zaurlali “Za domovinu s Titom” dok je učiteljica glasno odobrila: “Naprijed!”. Vlasta Delimar[1]

Godine 1931. objavljena je drama Isaka Samokovlije pod naslovom Hanka. Malo više od dve decenije kasnije, Slavko Vorkapić adaptira ovu dramu za potrebe svog istoimenog filma (Hanka, 1955). Radilo se o istorijskoj melodrami koja se razlikovala od ostalih projekata jugoslovenske kinematografije po jednom detalju, tada još uvek diskretno nagoveštenom ali neobično važnom za potrebe ovog teksta. U tom filmu, glavninu radnje nosi ženska figura, Romkinja, koja strada od ljubomornog ljubavnika. Prilikom autopsije, njeno mrtvo telo izloženo je pogledu publike. Bez grča na licu, otkrivene glave i raspuštene duge crne kose, Hanka deluje kao da je zaspala. Pod belim čaršavom, naziru se samo njene grudi – dovoljno vidljive da, iz posebnog razloga, uđu u istoriju jugoslovenske kinematografije. Po prvi put jedan film sa ovih prostora iznosi na videlo makar delimično otkrivenu žensku bradavicu, i to u kontekstu  predstave smrti – smrti koja prožima proces postepenog obnaživanja tela i njegovih znakova seksualnosti. Tim povodom, u svojoj studiji pod nazivom Rod i seksualnost u klasičnom jugoslovenskom filmu 1947-1962, Nebojša Jovanović ističe: “Činjenica da prva gola bradavica u jugoslovenskom filmu pripada mrtvoj ženi može se razumeti kao simptomatičan kompromis dvaju suprotstavljenih impulsa: konačno razotkriti bradavicu i sadržati prekomerni učinak tog gesta”.[2]

Bilo je to samo godinu dana pre rođenja Vlaste Delimar u Zagrebu. Njena fotografija pod nazivom Ovo sam bila ja 1980. kada je umro drug Tito, nastala četvrt veka nakon Vorkapićevog filma, daleki je eho Hankine posthumne predstave u novom kontekstu: još jednom svedoci smo vizuelnog pomirenja dvaju motiva – seksualnosti i smrti – kao uporno najtabuiziranijih fenomena u savremenim društvima (posebno onim koja sebe smatraju razvijenim i civilizovanim u odnosu na neka druga, navodno nerazvijena i necivilizovana, primitivna ili nomadska društva). Međutim, za razliku od Vorkapićeve intervencije u toku ranog jugoslovenskog socijalizma, Delimar u navedenom radu interveniše skoro na kraju istog projekta čiji se formalni zalazak prećutno mogao naslutiti smrću njegovog ideološkog predvodnika i državnog vladara, Josipa Broza. Takođe, na fotografiji o kojoj je reč nema predstave mrtve ženske figure, niti je ljudsko (žensko) telo koje pokazuje znakove seksualnosti samo diskretno otkriveno. Šta je onda to što ovde vidimo? Dodatno, šta se na ovoj fotografiji ne vidi iako je prisutno ispod njenog prvog, vidljivog sloja značenja? U kojoj su relaciji vidljivo i nevidljivo, prisutno i odsutno na fotografiji Vlaste Delimar?

[…]

U “normalnim” okolnostima, jedna posmrtna čitulja sadržala bi kratku informaciju o nečijoj smrti i, eventualno, fotografski portret preminulog iz nekog perioda života (obično u formatu snimka za neki zvaničan dokument, poput lične karte ili pasoša). U radu Ovo sam bila ja 1980. kada je umro drug Tito – koji po svojoj funkciji nije samo autoportretna fotografija jedne osobe ili oglas o smrti neke druge osobe, već objedinjuje i jedno i drugo – ono što zbunjuje i istovremeno fascinira sastoji se u vizuelnoj zagonetki: zašto jedna veoma mlada i veoma vitalna (dakle, živa) umetnica sebe želi prikazati u polju slike na kojoj se svojevoljno i potpuno obnažuje, a čiji sadržaj dopunjuje i, umnogome, određuje podatak o nekakvom nedostatku – javna poruka o smrti i odlasku jednog muškarca? Zašto umetnica insistira na tome da je to-bila-ona u datoj situaciji i po čemu se njeno “ovo sam bila ja” razlikuje od njenog “ovo sam ja (sada i ovde, nakon skoro četrdeset godina)” ili od svih ostalih koji su bili “ovo” ili “ono”, ili nisu bili ni ovo ni ono, te “1980. kada je umro drug Tito”?

Scena je svedena na nekoliko osnovnih elemenata čiju glavninu u reprezentativnom smislu čine dve ljudske figure: jedna je prisutna svojim (nagim) telom, a druga samo svojim imenom (tj. nadimkom) i odsutna telom. Prva je figura očigledno ženska, uz sve anatomske atribute koji su potpuno otkriveni pogledu posmatrača izvan slike, dok je druga očigledno muška – makar onima koji, bez prevoda, u tekstu razumeju ili konotaciju spomenutog imena, tj. nadimka (“Tito”), ili imenicu u direktnoj vezi sa nadimkom (“drug”) ili, konačno, glagol “umreti” u muškom licu jednine i prošlom vremenu (“… kada je umro…”). S obzirom na atribut “drug”, kojim je u tekstu predstavljen jedan od nosećih elemenata slike, odnos muške i ženske figure na ovoj fotografiji funkcioniše i kao odnos “druga i drugarice”. U južnoslovenskim jezicima taj odnos proporcionalan je ideji prijateljstva, a moglo bi se dodati – ideji hetero-seksualnog prijateljstva (između dečaka i devojčice, ili muškarca i žene). Međutim, kontekst u kojem se ovde pojavljuju termini “drug” i “drugarica” upućuje, pored već opisanog odnosa, na dugogodišnju ideološku konotaciju tih termina. U posleratnoj socijalističkoj Jugoslaviji oni su bili u upotrebi tokom zvaničnog međusobnog oslovljavanja članova Komunističke partije, bilo da se radilo o parlamentarnim sastancima državnog vrha, skupovima radničkih kolektiva, učešćima istaknutih ličnosti u medijskim programima, ili komunikaciji običnih građana (često se takva komunikacija odvijala i uz šaljiva, auto-ironična preterivanja u oslovljavanju datim nazivima). Dok se upotrebom ovih termina apostrofirala ideja klasne i društvene jednakosti radničke i multietničke jugoslovenske populacije tokom socijalističkog projekta, oni su takođe imali za cilj da naglase karakter opštih životnih uslova koje je tadašnja politika zagovarala. Tako su se članovi jugoslovenske društvene zajednice jasno mogli razlikovati od “gospode” i “gospođa”, termina primerenijih prethodnim političkim projektima (na primer, iz doba monarhije, uključujući tu i slučaj Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca), ili primerenijih ideološki drugačije ustrojenim projektima izvan jugoslovenskog prostora (na primer, u kapitalističkim državama Zapadne Evrope i Severne Amerike). U tom smislu, drugovi i drugarice razlikovali su se po anti-fašističkim, anti-kapitalističkim i anti-imperijalističkim principima i tekovinama jugoslovenskog socijalizma od ekonomski privilegovane “gospode” zapadnog liberalnog sistema XX veka, ali i od “drugova i drugarica” ostalih tada savremenih socijalizama u levo orijentisanim društveno-političkim i ideološkim formacijama širom sveta.

Da li ste ikada videli zajednički portret jedne svojevoljno obnažene “drugarice” (u ovom slučaju – žive vizuelne umetnice) i njenog mrtvog “druga” (u ovom slučaju – tek preminulog predsednika i vrhovnog komandanta jedne socijalističke države)?

[…]

Otvorenost ove fotografije – pored očiglednog prizora nagog ženskog tela, “razotkrivenog” bez srama i stida javnom pogledu – počiva i na konstruktivnim elementima vizuelnog jezika kojima se u prvi plan stavlja jedna ikonografski izuzetno retka kompozicija. Na njoj se, rame-uz-rame sa potpuno obnaženom ženskom figurom, “vidi” i jedan muškarac, odnosno vidi se tekstualna (verbalna) informacija o smrti tog muškarca čije je telo, bilo ono snimljeno mrtvo ili arhivirano fotografijama iz životnog doba, sada odsutno sa slike. Umesto “obučene”, kompletirane vizuelne predstave o smrti – koja bi podrazumevala vidljivi trag o proklamovanom događaju – ovde se nudi “gola” informacija o smrti kao suštinski ne-vidljivoj, ne-sagledivoj i ne-poznatoj predstavi.

[…]

U “predstavi” Vlaste Delimar o kojoj je ovde reč nema spektakla smrti: nema izrazitog pokazivanja tuge, niti suza; nema facijalnog grčenja ili telesne malaksalosti u smislu eksesivnog (individualnog i kolektivnog) oplakivanja kojim je jugoslovensko građanstvo onda reagovalo zbog odlaska voljenog vladara; nema crvene pionirske marame, plave kapice, bele košulje i tamne suknjice; nema ni tipičnog kostima koji su nosile fabričke radnice u doba socijalizma; nema ni odevne crnine kojom se na Balkanu uobičajeno obeležava lični bol zbog smrti člana porodice ili bliske rodbine… jer “to su bili neki drugi kada je umro drug Tito”, a “ovo sam bila ja”. Pored upadljivog mastila kojim je ispisan tekst, na ovoj su fotografiji jedini crni elementi – kao simbolički tragovi lične ožalošćenosti – prirodni (elementarni) organski detalji razotkrivenog ženskog tela: vlasi njene kose i genitalnog trougla.

Za utemeljenije razumevanje razloga ovakve konstrukcije slike, neophodno je podsetiti se realnih uslova u kojima je ona nastala, kako na nivou biografskih činjenica obeju figura na slici tako i privatno-javnih okolnosti koje su diktirale situaciju čiju rezonancu ova slika prenosi u javno polje vidljivosti. Delimar podseća da je “ovaj rad nastao neposredno nakon Titove smrti,” dakle nakon 4. maja 1980. godine, kada je vest o tom događaju i zvanično objavljena u jugoslovenskim medijima. Istog proleća bilo je planirano izvođenje jednog performansa Vlaste Delimar u Galeriji SC u Zagrebu: uzeto u obzir iz sadašnje perspektive, to je mogao biti samo još jedan u nizu njenih javnih performansa za koji se moglo pretpostaviti da će se umetnica pokazati naga pred publikom. Međutim, posmatrano iz istorijske perspektive, Delimar je u tom razdoblju na sâmom početku svoje karijere i još uvek slabo poznata domaćoj publici, posebno ako se radilo o samostalnim nastupima i projektima. Osim aktivnosti u okviru saradnje sa Grupom šestorice počev od 1977. godine, kao i Pokušaja poistovećenja iz 1979. godine u Galeriji Podroom u Zagrebu (zajedničkog performansa sa Željkom Jermanom u  kojem su se, prvi put, oboje javno pojavili bez odeće), Delimar se do 1980. godine nije kretala samostalno na zagrebačkoj umetničkoj sceni. Stoga je i njen prvi individualni performans – Transfomacija ličnosti (odećom, šminkom, frizurom) – planiran  upravo za proleće te godine, imao dodatnu vrednost i poseban značaj za njeno profesionalno utemeljenje u lokalnim kulturnim okvirima. Iako

…nagovještaj Titove smrti, koja nas je te godine držala mjesecima u neizvjesnosti zbog paranoje državnog aparata, nije na prvi pogled imao vezu s mojim prvim samostalnim performansom […] ja sam doslovno morala čekati Titovu smrt da bi se performans konačno mogao održati u jesen 1980. Da li je moj rad bio toliko subverzivan pa nije smio biti prikazan još za vrijeme Titovog života, ili je to bila samo kolektivna paranoja?

Bez obzira što se i nakon Titove smrti “još neko vrijeme nastavilo političko ozračje u duhu kulta ličnosti”, Delimar iste godine ipak izvodi svoj planirani projekat, a u istom kontekstu snima i fotografiju o kojoj je ovde reč. Tim povodom ona se priseća:

Moja slobodnost uma, kao mlade žene umjetnice, na neki način bila je u skladu s poslijeratnim Titovim zagovaranjima da se položaj žene u društvu ne smije razlikovati u odnosu na muškarce, te da ženi nije mjesto samo u kuhinji već da bude prisutna i angažirana u svim segmentima građenja novog socijalističkog čovjeka. Tito je bio otvoren čak i za liberalizaciju ljubavnih veza izvan bračne zajednice – ako su supružnici bili bez djece. […] Konačno, drug Tito – kao strastveni filmofil i šarmer koji je volio žene – očito je mogao imati razumijevanje za umjetnički izraz koji zagovara tako važne egzistencijalne segmente poput erotike i seksualnosti (uz, naravno, njegov najvažniji koncept države i socijalističko samoupravljanje kao idealan ekonomski mehanizam). Uostalom, i sâm Tito je bio protiv slikarstva socrealizma…

Ovo sam bila ja 1980. kada je umro drug Tito je, najverovatnije, jedina vizuelna kompozicija u (savremenoj) umetnosti koja, zajedno i na istom mestu, evocira jednog mrtvog predsednika države dok pokazuje svojevoljno potpuno obnažen auto-portret jedne umetnice. Ako je država kojom je taj predsednik vladao po svom ustavu bila socijalistička, kao u ovom slučaju, i to na nivou takozvanog “socijalizma sa ljudskim licem”, onda je gola ženska figura mogla funkcionisati i kao dopunska vizuelna informacija. Njome se potvrđuje, ali istovremeno i dopunjuje, nedostatak (ili ograničenost) te “facijalne” formulacije ideološkog projekta, tako što se sada plasira mogućnost jednog alternativnog socijalizma, odnosno “socijalizma sa ljudskim telom”. To telo se sada prikazuje javnosti direktno i potpuno golo, a uz (odsutno i, opet, “prisutno”) telo državnog vođe kroz tekstualnu objavu njegove smrti.

Kao što je već jednom napomenuto na početku ovog teksta, u datom radu smo svedoci vizuelnog “pomirenja” dvaju motiva – seksualnosti i smrti – kao uporno najtabuiziranijih fenomena u savremenim društvima. Delimar, poput južnoameričkih domorodaca iz pre-kolumbijskog perioda, prekoračuje granice tih tabua i, na ovaj način, vrši neobičan, čak radikalan zaokret u odnosu na oba. Ona arhivira jedan istorijski trenutak o vladarskom telu-kojeg-više-nema (ili koje nije više živo), istovremeno “mumificirajući” sopstveno ogoljeno telo unutar fotografske slike, pri čemu je fotografija shvaćena kao repozitorij: vizuelni “mrtvački kovčeg” spreman za skladištenje, odnosno pohranjivanje, u istorijsko-umetničkom arhivu sećanja kao zajedničkoj “grobnici” koju će ova umetnica od tada zauvek deliti sa drugom Titom.

[…]

Prepoznajete li sada u Vlasti Delimar, preko njenog “omaža” Titu, onu “nečistu krv” Romkinje koja, nesputana etno-religijskim i nacionalnim barikadama, ulazi obnažena u javni prostor u ulozi seksualnog i etničkog Drugog? Ona to čini da bi svojim telom otvarala prostore inter-nacionalnog/ inter-etničkog/ inter-kulturalnog/ inter-seksualnog  dijaloga gde god je to moguće – bez straha od sebi različitih, bez mržnje prema onima sa kojima ne deli isto poreklo, status i svetonazore, i bez kompleksa inferiornosti: čak i kad je u pitanju pater familias jugoslovenskih naroda i narodnosti, sasvim običan čovek – drug Tito. “Polu-Ciganka” Vlasta Delimar ovim radom ostavlja u amanet jasnu individualnu anti-fašističku poruku u skladu sa tekovinama socijalističke revolucije za koju su se njeni (kao i naši, i vaši, i njihovi…) preci borili i umirali pre samo osamdesetak godina. Ta poruka opominje na rizike koje bi danas, na kraju druge decenije dvadesetprvog veka, mogla brutalno iznedriti potreba za ishitrenom revizijom anti-fašističkih tekovina na Balkanskom poluostrvu u korist opet probuđenih i postepeno osnaženih populističkih, nacionalističkih i neo-nacističkih impulsa. Mislite o tome. I samo NAPRIJED!

 

[1] Odlomak iz privatne korespondencije s Vlastom Delimar (2016), a povodom njenog učešča na grupnoj izložbi Da umreš od smeha u okviru Međunarodnog bijenala humora i satire u Gabrovu, Bugarska (2017). Svi citati umetnice korišćeni u ovom tekstu imaju poreklo u istoj korespondenciji.

[2] Nebojša Jovanović, Gender and Sexuality in the Classical Yugoslav Cinema 1947-1962, CEU eTDCollection, Budapest: Central European University, 2014, 191.

 

*Integralna verzija ovog teksta dostupna je ovdje

 

Marko Stamenković

 

Korištenjem stranice maz.hr pristajete na korištenje kolačića. Više informacija.

Da bismo poboljšali Vaše korisničko iskustvo prilikom pregledavanja stranica, te kako bi ona radila ispravno, ova stranica na vaše računalo sprema malu količinu informacija zvanih kolačići (cookies).

Korištenjem stranice maz.hr pristajete na njihovu upotrebu.

Ako odlučite blokirati kolačiće i dalje ćete moći pregledavati stranicu, no neke njezine funkcionalnosti neće Vam biti dostupne.

Što su kolačići?

Kolačići su male tekstualne datoteke sastavljene od niza znakova spremljene na Vaše računalo od strane web stranica koja ste posjetili.

Kolačići omogućavaju stranici da prikaže informacije prilagođene Vašim potrebama. Oni obično spremaju Vaše postavke (session token) i postavke za web stranice. Nakon što ponovo posjetite istu web stranicu Internet preglednik šalje natrag kolačiće koji joj pripadaju.

Kolačići nam također omogućavaju da pratimo posjećenost i promet na našim web stranicama (pomoću Google Analytics i sličnih alata). Sve informacije koje na taj način kolačići prikupljaju se akumuliraju i anonimne su i ne dijele se s bilo kojim drugim subjektima.

Sve ove informacije mogu biti spremljene jedino ako Vi to omogućite – web stranice ne mogu dobiti pristup informacijama koji im Vi niste dali i ne mogu pristupiti drugim datotekama na Vašem računalu.

Close