TEKST

Živeti planski: Jugomont – sistem JU 61

 

Ovo je treći iz serije od četiri teksta koji pod zajedničkim nazivom „Živeti planski“ govore o planskom stanovanju na tlu Hrvatske tokom burnog XX veka

budimirov-yu-61-900x691
Foto: JU-61, Budimirov

Prvi stambeni „kooperativi“ Novog Zagreba – Remetinec i Zapruđe, predstavljeni su budućim korisnicima na izložbi „Porodica i domaćinstvo“ 1960. godine. Izgrađene celine bile su odraz novih ideja o socijalnom stanovanju sa jedne i inovativnih tehnologija prefabrikovane gradnje sa druge strane. Sistem koji je kasnije postao poznat kao JU 61, bio je kombinacija imena građevinskog preduzeća koje je radilo na njegovom razvoju i godine kada je stvoren. Iza projekta stajali su arhitekti i inženjeri Bogdan Budimirov, Željko Solar i Dragutin Stilinović.

Koncept se zasnivao na bazičnoj ideji da je sistem prefabrikovanog građenja neophodno posmatrati kao jedinstvenu celinu, pre nego kao zbir njegovih sastavnih delova. Teoretičar arhitekture Udo Kulterman, kasnije će, 1965., u svojoj knjizi Neues Bauen in der Welt napisati da je upravo „Jugomont“ svojim sistemom prišao najbliže ultimativnom cilju moderne arhitekture – kreiranju „mašine za stanovanje“

U vreme osmišljavanja sistema JU 61, produkt definisan za tržište bio je upravo stan, tj. stambena jedinica. Naime, zakonom iz 1958. godine stan je proglašen robom, a ovo je dalje omogućilo podizanje građevinske aktivnosti u zemlji, te izgradnju velikih stambenih naselja. Uprkos građevinskom poletu, na tržištu je konstantno postojao deficit stanova, te su formirane čak i liste čekanja.

Stanovi su se prodavali po utvrđenim cenama, te su arhitekti striktno morali da vode računa o koštanju stambene jedinice. Prema zakonitostima serijske proizvodnje, adekvatno, projektantski zadatak sastojao se u tome da se ponudi najveći broj mogućih kombinacija sa najmanjim mogućim brojem elemenata. Upravo osmišljavanje najjekonomičnijeg mogućeg stambenog objekta preuzeli su na sebe Budimirov, Solar i Stilinović. Rezultat njihovih napora bio je sistem paralelnih nosećih zidova, upravnih pregradnih zidova i ploča – tavanica. Autori su bili potpuno svesni da bi veći broj elemenata sistema nužno tražio i veći broj crteža u birou, komplikovaniju izradu u zanatskim pogonima, a kompleksno organizovan sistem otvorio bi i prostor za pojavu većeg broja grešaka.

yu-61-borongaj480x2241
Foto: JU-61, Borongaj

Sistemi prefabrikovane gradnje do tada prisutni u istočnoj Evropi (uključujući i „Jugomontov“ sistem JU 60, koji je poslužio kao polazna osnova pri razvoju sistema JU 61) podrazumevali su fasadne panele podeljene u dva dela – donji deo panela zauzimao je parapet (40%), dok se u gornjem delu nalazio prozorski otvor (60%). Fasade ovakvih sistema, tako su, u velikoj meri bile izrađene od betona – teškog i nefleksibilnog materijala. U novom sistemu JU 61 cela fasadna struktura definisana je kao „prozor“. To je bilo moguće stoga što fasada nije predstavljala deo nosećeg sistema. Umesto betona, na fasadi je iskorišćen aluminijum (sa slojem termo-izolacije). Uštede ostvarene transportom lakših materijala bile su znatne. Nadalje, razdvajanjem nosećeg i nenosećeg dela fasade, omogućen je transport teških betonskih elemenata direktno iz proizvodnog pogona, sa udaljenosti maksimalno 10-20 km od budućeg gradilišta (što je udaljenost do koje je transport bio isplativ). Fasadne obloge, sada proizvođene potpuno nezavisno od nosećih betonskih elemenata, sastojale su se iz serija manjih delova, lako su prevožene na veće udaljenosti i jednostavno montirane na licu mesta uz korišćenje čak i nisko-kvalifikovane radne snage. Aluminijumski komadi mogli su biti sečeni i prilagođavani konkretnoj situaciji na samom gradilištu. Na taj način, paneli „Jugomont“ sistema korišćeni su i kombinovani čak i na načine koje arhitekti nisu unapred predvideli. U okviru definisane paradigme o što manjem broju elemenata, njihov broj sveden je na tri. Takođe, do tada korišćeni modul od 100 cm primenjivan u sistemu JU 60,  povećan je na 120 cm – te je tako omogućeno definisanje idealnog raspona od 360 cm. Drugi, izuzetno važan parametar prilikom izgradnje stambenih celina bio je i radijus raspoloživog građevinskog krana – od njegovih dimenzija zavisile su kako dimenzije zgrada, tako i veličine urbanističkih sklopova građenih naselja.

Arhitekti, stručna lica koja opslužuju gradlište,preuzeli su, u slučaju sistema JU 61 ulogu „tehnologa“ sistema stanovanja, radeći na tome da reše probleme koje se tiču stambene produkcije kao celine. Kada su se realizacije JU 61 po prvi put spomenule u profesionalnim časopisima, o njima se najpre govorilo kao o „anonimnoj“ arhitekturi, arhitekturi bez arhitekata. Budimirov, Solar i Stilinović ovim nikada nisu bili preterano pogođeni. Oni su sebe pre svega videli kao autore čitavog sistema, razrađenog koncepta koji je uključivao celokupan proces, od osmišljavanja do implementacije, a nikad kao autore ovde ili onde izniklog stambenog naselja.

Nakon što su prve zgrade izgrađene i useljene, među stanarima su sprovedena istraživanja – oni su izneli svoja zapažanja i kritike, a podaci su prosleđeni „tehnolozima“ koji su dalje radili na poboljšanjima prvoosmišljenih rešenja. Kompanija „Jugomont“ prva je na tržištu uvela Odeljenje tehničke kontrole, a servisna služba bila je na raspolaganju kad god bi iskrsao neki problem. Na taj način, „Jugomont“ se pozicionirao ne više samo kao građevinsko preduzeće, već kao „fabrika stanova“,  a sistem JU 61 kao projekat koji se konstantno razvija i evoluira.

Treba istaći da najmanji stanovi nisu, u konačnom zbiru, automatski bili i najjeftiniji. Arhitekti su, veoma često uzalud, pokušavali da ukažu da cena stana nije isključivo zavisna od njegove kvadrature, već da veliki deo troškova otpada i na ugrađene instalacije – čak i najmanji stan zahtevao je tako ugradnju i kupatila i kuhinje. Imajući ovo u vidu, projekat nije predviđao striktnu podelu prostorija. Po tada važećim (birokratskim) standardima, u svaku prostoriju naseljavalo se dvoje ljudi, bilo da je soba nominalno bila obeležena kao „spavaća“ ili „dnevna“.  Doskočivši  tome, arhitekti su predvideli da sve projektovane sobe u izgrađenim sklopovima budu istih dimenzija.

Originalnosti koncepta doprinosila je i zamisao da se zgrade vremenom servisiraju i upgrade-uju – i to ne samo unutar garantnog roka. „Jugomontov“ sistem sastojao se iz komponenata različitih rokova trajanja. Autori su anticipirali činjenicu da će se tehničke mogućnosti, ali i želje korisnika stanova vremenom menjati; smatrali su da će u vremenskom okviru od četvrt veka, standardi poštovani pri izgradnji neminovno biti prevaziđeni, a da će budući stanari, u skladu sa tada aktuelnom percepcijom bolje budućnosti, imati i veće potrebe i prohteve u pogledu svojih stambenih jedinica. S druge strane, kapital za izgradnju zgrada dolazio je od strane „Jugomonta“ – te su stavom da nema potrebe ulagati previše sredstava u nešto što će svakako biti podložno promeni u budućnosti, projektanti osigurali poprilične uštede preduzeću.  Iz bezbednosnih, seizmičkih razloga, samo su osnovni noseći elementi  – betonski paneli, napravljeni tako da traju. Plan je predviđao da se zamenom i poboljšanjem svih ostalih elemenata zgrade, počev od spoljašnje membrane objekta (fasadnih elemenata), do unutrašnjih instalacija i završne obrade enterijera, preduzeću obezbede novi poslovi i stabilan izvor prihoda u budućnosti.

Pozitivan odjek sistema JU 61 u velikoj je meri poboljšao i „Jugomontovu“ poziciju na tržištu. Početkom sedme decenije, preduzeće se pretvorilo iz gubitaša u konkurentnu firmu koja posluje sa velikim profitom, proizvodeći pritom najjeftinije stanove u gradu Zagrebu.

Uspeh sistema između 1961. i 1963. bio je prepoznat na celokupnoj teritoriji Jugoslavije. Licenca JU 61  prodata je u nekoliko gradova, te su širom zemlje izgrađena naselja po ovom modelu. Treba spomenuti stambene celine u tako različitim gradovima kao što su Čačak, Sarajevo, Skoplje i Celje. Licenca je korišćena i prilikom izgradnje zgrade „potkovice“ u novobeogradskom bloku 28. Pritom, sistem je, u svakom pojedinačnom slučaju, prilagođavan lokalnim uslovima  – u Bosni i Hercegovini to su bili veći kranovi koji su stajali na raspolaganju tamošnjoj građevinskoj operativi – ovo je rezultiralo većom brzinom izgradnje/montaže, ali i većim međusobnim rastojanjem između pojedinih zgrada); u naselju u Celju korišćeni su proizvodi drugog, lokalnog proizvođača aluminijuma; u Čačku i Skoplju, a zahvaljujući specifičnim znanjima tamošnjih majstora, bitno drugačija bila je završna zanatska obrada zgrada.

Urušavanje ovog autentičnog, arhitektonskog i tehnološkog eksperimenta, označio je novi jugoslovenski Ustav iz 1963. „Tržišne reforme“ koje su ga pratile radikalno su promenile osnovne postulate jugoslovenske ekonomije. Nakon liberalizacije i ekonomskog otvaranja, zemlja je  preplavljena industrijskim licencama uvezenim sa zapada. Novoj, tek stasaloj  oportunističkoj klasi „socijalističkih menadžera“, bilo je mnogo jednostavnije da, pod „povoljnim“ uslovima uveze i implementira već postojeće industrijske sisteme sa Zapada (uzimajući pritom za sebe masne provizije) nego da se osloni i da podupre razvojne potencijale vlastite sredine. Licencirani sistemi i dalje su proizvođeni u Jugoslaviji (jer je socijalnoj državi bilo važno da zadrži radna mesta u industrijskom sektoru), ali je potreba za inovacijama prestala. U stvarnosti, bio je to početak kraja jugoslovenskog privrednog modela.

 

Nikola Bojanić

 

Tekst je financiran sredstvima Fonda za poticanje pluralizma i raznovrsnosti elektroničkih medija Agencije za elektroničke medije za 2016. godinu.

Korištenjem stranice maz.hr pristajete na korištenje kolačića. Više informacija.

Da bismo poboljšali Vaše korisničko iskustvo prilikom pregledavanja stranica, te kako bi ona radila ispravno, ova stranica na vaše računalo sprema malu količinu informacija zvanih kolačići (cookies).

Korištenjem stranice maz.hr pristajete na njihovu upotrebu.

Ako odlučite blokirati kolačiće i dalje ćete moći pregledavati stranicu, no neke njezine funkcionalnosti neće Vam biti dostupne.

Što su kolačići?

Kolačići su male tekstualne datoteke sastavljene od niza znakova spremljene na Vaše računalo od strane web stranica koja ste posjetili.

Kolačići omogućavaju stranici da prikaže informacije prilagođene Vašim potrebama. Oni obično spremaju Vaše postavke (session token) i postavke za web stranice. Nakon što ponovo posjetite istu web stranicu Internet preglednik šalje natrag kolačiće koji joj pripadaju.

Kolačići nam također omogućavaju da pratimo posjećenost i promet na našim web stranicama (pomoću Google Analytics i sličnih alata). Sve informacije koje na taj način kolačići prikupljaju se akumuliraju i anonimne su i ne dijele se s bilo kojim drugim subjektima.

Sve ove informacije mogu biti spremljene jedino ako Vi to omogućite – web stranice ne mogu dobiti pristup informacijama koji im Vi niste dali i ne mogu pristupiti drugim datotekama na Vašem računalu.

Close