TEKST

Od crvene zastave do petokrake: prikaz moderne političke povijesti crvene boje

U modernoj povijesti crvene boje različite su bile njene političke manifestacije. Pratimo i objašnjavamo razvoj crvene od predrevolucionarnog modernog doba, zatim upotrebe crvenih zastava u događajima Francuske revolucije 1789. i Proljeća naroda 1848., do pojave crvene petokrake u Ruskom građanskom ratu nakon Oktobarske revolucije 1917. Prikaz se završava današnjim kontrarevolucionarnim revizionizmom spram komunističkog nasljeđa, pa tako i spram crvene boje kao simbola radikalne egalitarne politike.

Sva simbolika proizvod je kulture određenog društva, naročito simbolika boja u politici. Za svaku boju pronaći će se da u kulturi jednog društva simbolizira jedno, dok u kulturi drugog društva simbolizira nešto potpuno drugo, primjerice dok će bijela u europskom kontekstu simbolizirati nevinost i čistoću, u azijskom će biti boja žaljenja za preminulom osobom.. Usporedba simbolike boja još više se usložnjava kad se ima na umu da i unutar istog društva određena boja ne simbolizira isto danas što je simbolizirala nekoć. . Kultura se mijenja, promjena je vječna; čemu onda prikaz političke simbolike neke boje, kad je posrijedi kulturni i historijski relativizam u samom fenomenu simbolike? Upravo što iz povijesnog prikaza simbolike crvene boje možemo uvidjeti našu lijevu povijest u zadnjim stoljećima i što iz tog pregleda bítī crvene možemo graditi obranu od pokušaja miješanja odgovornosti ljevice za zločine desnice. Crvena je naša boja i nije slučajno da je baš ona baština moderne revolucionarne povijesti i sadašnjosti.

Crvena je u povijesti najpolitiziranija boja: najčešće je označavala krv, opasnost, rat, uzbunu, izvanredno stanje, Kristovu krv, poredak, vlast, moć, autoritet, da bi na kraju postala u modernoj povijesti simbol revolucije i klasne borbe radnog naroda kroz anarhističke, komunističke i socijaldemokratske kolektive, te kroz sindikalne i antifašističke pokrete. Ona nije slučajno najpolitiziranija, jer crvena nas univerzalno asocira na ono što je u nama: krv, život, pa time i strah od nasilja i smrti, od krvi koja iz ranjenog tijela teče, od nesreće i nepravde. Crvena simbolizira borbu, a srž politike je borba za moć, stoga je crvena simbol inherentne dinamike same politike. U čovjeku je crvena, u politici je crvena simbol rata kao početka i kraja politike. Vojnici Rimskog Carstva nerijetko su nosili crvenu boju kao simbol Marsa, boga rata; crveni križ na zastavi Engleske simbol je krvavog ‘junaštva’ križara, a crvene trake na zastavi Sjedinjenih Država simboliziraju požrtvovnost prvih američkih država u Ratu za neovisnost od Ujedinjenog Kraljevstva (bijele trake simboliziraju nevinost u tom ratu). U Francuskoj revoluciji 1789. godine politička se simbolika crvene radikalno mijenja, kao što se sve od Francuske revolucije politički radikalno mijenja. Ideološki spektar od ljevice do desnice počinje se u Francuskoj revoluciji imenovati ljevicom i desnicom, svaki društveni čin se politizira, te priroda i ono ‘božansko’ postaje sve manje prirodnim i ‘božanskim’, a sve više društvenim, odnosno političkim pitanjem.

Revolucija crvene 

Pripovijest Velike francuske revolucije nam je tijekom školovanja više puta ispričana, uvijek u reduciranom formatu, kako odgovara uzrastu i ideološkim potrebama režima. Za političku povijest simbolike crvene iz spomenute revolucije važna su nam tri događaja koja označavaju uspon, vrhunac i pad političkog intenziteta crvene: pad Bastille 1789., masakr na Marsovim poljima 1791. te formalizacija zastave Francuske kao trikolorke kakva je i danas. Pad Bastille 14. srpnja službeno je označio početak revolucije, odnosno početak kraja starog režima (ancien régime) apsolutističke monarhije na feudalnim osnovama. Bastilja je bila ozloglašena tamnica u kojoj su bili i politički zatvorenici. Vidjevši da se oružane snage monarhije okupljaju oko Pariza, pobunjeni se narod usmjerio prema Bastilji i porušio tu tvrđavu, oslobodivši zatvorenike i opskrbivši se oružjem i ostalim resursima potrebnim da revoluciju obrane od kontrarevolucije. U tim svjetskopovijesnim scenama narodna milicija Pariza koja je predvodila marš prema Bastilji nosila je na seb icrveno-plave kokarde, tradicionalne boje Pariza. Umjereni revolucionar i sudionik Američkog rata za nezavisnost, utjecajni vojskovođa Gilbert du Motier de La Fayette, u nastojanju da osujeti radikalizaciju revolucije protiv plemstva, predložio je Narodnoj skupštini da se uvrsti bijela boja između crvene i plave, koja tradicionalno simbolizira plemstvo, propagirajući time da je plemstvo također uz narod protiv monarhije. Sveklasno i staleško jedinstvo u tom trenutku bio je pragmatični savez u novonastaloj revolucionarnoj Narodnoj skupštini protiv apsolutističke monarhije. Još se nije znalo dokle će ići revolucija i ljevičari, centristi i desničari imali su svoje planove, pa i svoje stranke i frakcije. Bijela boja je bila pragmatični kompromis. Tad se ubrzo stvorila i prva trikolorna zastava revolucionarne Francuske u kojoj je prva boja bila crvena, druga bijela, treća plava (obrnutog redoslijeda boja od današnje). Ta Francuska još nije republika, a za sudbinu monarhije se tad pregovaralo. 

Međutim, revolucija vrije i događaji se munjevito mijenjaju. Kralj Luj XVI. bježi 1791. s obitelji iz Versaillesa maskiran u sobara u namjeri da dospije do periferije Francuske gdje se nada da će pronaći političke simpatizere spremne za kontrarevolucionarnu ofanzivu. Pripadnici Nacionalne garde prepoznali su kralja i vratili ga u Pariz gdje su radikalnije političke struje, kordiljeri i jakobinci u Narodnoj skupštini smjesta tražili da se kralja svrgne i da se Francusku proglasi republikom. Zbog prevage desnice u Skupštini, kralj je obranjen kao i ustavna monarhija. Pobunjeni narod okupio se u Parizu na Marsovim poljima (Champ de Mars) da potpiše peticiju da se razvlasti kralja, jer je kralj bijegom raskinuo ugovor s narodom i da se raspiše referendum o proglašenju republike. Peticija je bila umjerena, sastavili su je centristi (žirondinci), ali mobilizaciju pariškog stanovništva, čiji je broj dosegao do 50.000, proveli su radikalnije snage demokracije (kordiljeri i jakobinci). Okupljeni narod radikalizirao je stanje revolucije do te mjere da su gradske vlasti mobilizirale Nacionalnu gardu. Gradonačelnik Pariza Jean-Sylvain Bailly procijenio je situaciju politički preopasnom i pripadnicima Nacionalne garde signalizirao je crvenom zastavom proglašenje izvanrednog stanja, što je omogućilo Nacionalnoj gardi, tom represivnom aparatu na terenu, da može s okupljenim narodom raditi što god misli da je potrebno. Simbolom crvene zastave komandant Nacionalne garde Lafayette dobio je ovlasti da nasilno rastjera narodne mase, čime je započelo pucanje po okupljenom narodu. Plemstvo na čelu represivnog aparata branilo je kralja u revoluciji tako što je vatrenim oružjem strijeljalo narod koji je htio da se revolucija nastavi. Danton i Robespierre, istaknuta lica iz redova kordiljera i jakobinaca, iskoristili su taj simbolični politički trenutak borbe unutar revolucije tako što su izokrenuli značenje crvene zastave u korist revolucije. Crvena zastava je tako iz autoritarnog režimskog signala da represijom uguši pobunu postala, nakon prolivene krvi, simbol narodne revolucionarne borbe. Otad je crvena i crvena zastava simbol krvave borbe naroda za demokraciju, a ne simbol reda i poretka utemeljenog na sili i dominaciji.  crvene dogodila se upravo u narodnoj revoluciji.

Ubrzo nakon tih događaja ljevica dobiva vlast u Francuskoj revoluciji i u periodu jakobinske vladavine ukinuta je monarhija, kralj i kraljica pogubljeni, proglašena republika, Nacionalni je konvent osnovan te je u tijeku demokratizacija revolucije. Pravnopolitički se u potpunosti ukida staleška podjela, provodi se sekularizacija i racionalizacija države, uvodi se opće muško pravo glasa, ukida se imovinski cenzus, uvodi se pravo na pobunu i ostale tekovine socijalne demokracije koje su danas standard, poput prava na obrazovanje. I u tom vrtlogu revolucije, nastaloj na tlu višetisućljetne monarhističke Europe, kad doslovce nadiru sa svih strana neprijatelji izvana i iznutra, Nacionalni konvent 1794. odlučuje formalizirati zastavu nove republike po modelu trikolorke, ideji slikara revolucije Jacques-Louis Davida, u redu boja kakva je i današnja zastava Francuske. Opet je pragmatičnost uvela bijelu boju kraljevstva, ali reinterpretirana je revolucijom u zakonitost, tj.  jednakost pred zakonom. Plava je sloboda (liberté), bijela jednakost (égalité) i crvena je bratstvo (fraternité) jedne i jedinstvene nacije. Crvena je opet bila revolucionarna, ali prema van, prema ostalim nacijama svijeta. Međutim, trikolorka se formalizirala kao cjelovit paket buržoaske revolucije protiv monarhističke i feudalne Europe. Nakon pada Napoleona Bonapartea, svako pokazivanje te revolucionarne trikolorke u Francuskoj i Europi bilo je smatrano politički sumnjivim činom, a pokazivanje samo crvene zastave pogotovo, ali ono je bilo rjeđe, jer sjećanje na radikalnije dane revolucije ostalo je pretežito u lijevim i radikalnijim krugovima revolucionara i u strahu desnice koja je svesrdno podržala pad Robespierra i uspon Napoleona. U nastavku više o revolucionarnoj 1848. godini kada crvenu definitivno prigrljuju radnici i borba za demokraciju koju baštinimo dandanas, te o crnoj kao boji kontrarevolucije i reakcije fašističkog pokreta.

Nikica Baždar Kolar

Tekst je financiran sredstvima Fonda za poticanje pluralizma i raznovrsnosti elektroničkih medija Agencije za elektroničke medije za 2025. godinu.