TEKST

Sukobljene prošlosti, slični mehanizmi: (Anti)fašizam u Srbiji i Hrvatskoj

Iako se predstavljaju kao suprotstavljeni akteri, u javnom diskursu obe države razvijaju slične obrasce istorijskog revizionizma, kroz koje relativizuju ili reinterpretiraju sopstvene zločine, dok istovremeno deklarativno promovišu „evropske“ vrednosti, demokratiju i antifašizam. Širi obrasci političkog delovanja pokazuju da antifašističko nasleđe ne zauzima centralno mesto u hijerarhiji kolektivnog identiteta, već funkcioniše kao normativna referenca legitimnosti a ne kao stvarni okvir oblikovanja savremene državne politike.

Istorijsko sećanje otvara pitanje ko ga oblikuje i kojim mehanizmima. Kolektivno sećanje ne predstavlja spontano prisećanje prošlosti, već proces selekcije i oblikovanja značenja. Ono se materijalizuje u udžbenicima, komemoracijama i simboličkim prostorima koji zajednici nude uverljivo objašnjenje sopstvene istorije, govori Ross (2013), posebno kada je reč o ratovima i stradanjima, čiji snažan emocionalni naboj doprinosi učvršćivanju grupne solidarnosti i identitetskih granica. Ilustrativan primer takve institucionalno oblikovane politike sećanja predstavlja državno obeležavanje godišnjice operacije Oluja u Srbiji, održano pod zvaničnim nazivom Oluja je pogrom – Pamtimo zauvek, pri čemu su u govorima najviših državnih, ali i verskih zvaničnika i simbolici događaja  naglašeni motivi kolektivnog kontinuiranog stradanja i istorijske nepravde, čime se stradanje konstituiše kao centralna tačka savremenog nacionalnog narativa. Prema Erll (2011), takvo sećanje nije ravnomerno raspoređeno, već hijerarhijski strukturisano i vrednosno obojeno, pri čemu određeni događaji i akteri zauzimaju centralno mesto u definisanju identiteta zajednice. U tom smislu, obeležavanje Oluje u Srbiji ne funkcioniše samo kao komemoracija jednog događaja, već kao simbolička potvrda nacionalnog jedinstva i kontinuiteta kolektivne viktimizacije.

Upravo kroz takvu selektivnu konstrukciju prošlosti mogu se posmatrati i Srbija i Hrvatska. Iako se predstavljaju kao suprotstavljeni akteri, u javnom diskursu obe države razvijaju slične obrasce istorijskog revizionizma, kroz koje relativizuju ili reinterpretiraju sopstvene zločine, dok istovremeno deklarativno promovišu „evropske“ vrednosti, demokratiju i antifašizam. Širi obrasci političkog delovanja pokazuju da antifašističko nasleđe ne zauzima centralno mesto u hijerarhiji kolektivnog identiteta, već funkcioniše kao normativna referenca legitimnosti a ne kao stvarni okvir oblikovanja savremene državne politike.

Institucionalna reinterpretacija i simbolička normalizacija spornih aktera Drugog svetskog rata

Viši sud u Beogradu je 14. maja 2015. godine usvojio zahtev za rehabilitaciju Dragoljuba Mihailovića, utvrdivši da je presuda iz 1946. godine ništavna zbog političke i ideološke motivisanosti postupka. Sudsko veće pritom nije razmatralo pitanje njegove eventualne odgovornosti za ratne zločine, već isključivo proceduralni karakter suđenja. Time je Mihailović pravno rehabilitovan i smatra se neosuđivanim. U savremenim udžbenicima za osnovnu školu se  govori o „dva narodnooslobodilačka pokreta“, koji su se “razlikovali po svojim ciljevima”. Takva formulacija u obrazovnom sistemu za decu osnovnoškolskog uzrasta predstavlja jasan primer institucionalnog oblikovanja kolektivnog sećanja. Takođe, 2025. godine u Srbiji dan pobede nad fašizmom obeležen je na Avali na spomeniku neznanom junaku, iako je taj spomenik posvećen borcima iz prvog svetskog rata, a Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja povodom toga saopštilo je da se “venac povodom Dana pobede nad fašizmom postavlja na Spomeniku neznanim junacima, zato što je on simbol državotvornosti Srbije i herojstva srpskog naroda kroz vekove.” Retko se pobeda nad fašizmom eksplicitno povezuje sa Narodnooslobodilačkom borbom i partizanskim pokretom. Naprotiv, u javnom prostoru Srbije zvaničnici Beograda inicirali su transformaciju Kuće cveća u “muzej srpske istorije”, uz izlaganje ideje o “vraćanju Tita u Kumrovec” . Takvim postupcima uspostavlja se poredak sećanja u kojem se problematični istorijski akteri postupno uvode u legitimni nacionalni narativ, dok se antifašistička tradicija potiskuje sa centralnog mesta u javnom i obrazovnom prostoru. 

Sličan obrazac selektivnog oblikovanja istorijskog nasleđa može se uočiti i u Hrvatskoj, gde se odnos prema simbolima Drugog svetskog rata, naročito prema pozdravu Za dom spremni, kreće između formalne osude i političke tolerancije. Saopštenje Ustavnog suda Hrvatske iz 2020. godine iznosi sledeći stav: “U odnosu na pozdrav Za dom, spremni, , Ustavni sud je u nekoliko svojih odluka izrazio jasno stajalište da je reč o ustaškom pozdravu Nezavisne Države Hrvatske te da taj pozdrav nije u skladu s Ustavom Republike Hrvatske.”  Međutim, praksa pokazuje da normativna osuda ne znači i doslednu zabranu, već otvara prostor za političku reinterpretaciju i kontekstualnu toleranciju.  Odbrana ovog pozdrava zasniva se na njegovoj  rekonceptualizaciji. Naime, određeni akteri tvrde da Za dom spremni nije legitiman u kontekstu NDH i Drugog svetskog rata, ali da je prihvatljiv u kontekstu Domovinskog rata i u obeležavanju mesta stradanja pripadnika Hrvatskih odbrambenih snaga (HOS). Takvo tumačenje ignoriše istorijsku činjenicu da su simboli NDH ponovo postali vidljivi početkom devedesetih kao deo strategije mobilizacije nacionalističkih osećanja i zastrašivanja protivnika. Budući da je ustaški režim počinio masovne zločine nad etničkim Srbima, upotreba njegovih simbola tokom devedesetih imala je i jasnu etničku dimenziju, navodi Pavlaković (2024). 

Rat devedesetih kao produžetak memorijalnog konflikta

Narativi o Drugom svetskom ratu i danas funkcionišu kao snažno sredstvo političke mobilizacije i oblikovanja nacionalnog identiteta, a posebno dolaze do izražaja u interpretacijama ratova devedesetih. Bilateralni odnosi Srbije i Hrvatske svake godine početkom avgusta ponovo dolaze u fokus javnosti, kada se u Srbiji organizuju komemoracije za žrtve operacije Oluja, dok se u Hrvatskoj isti događaj obeležava kao Dan pobede. 

U srpskom javnom diskursu, fokus komemoracija često prevazilazi pitanje konkretnih stradanja i uklapa se u širi narativ o istorijskom kontinuitetu srpskog stradanja, pri čemu se događaji devedesetih simbolički povezuju sa iskustvima iz Drugog svetskog rata. Takva interpretacija stvara linearnu predstavu prošlosti u kojoj se različiti istorijski sukobi predstavljaju kao deo jedinstvenog obrasca kolektivne viktimizacije, dok se složenost političkih i vojnih okolnosti raspada Jugoslavije potiskuje u drugi plan.

S druge strane, u Hrvatskoj se Domovinski rat konstituiše kao temelj savremene državnosti i simbol konačnog ostvarenja težnje za nezavisnošću. U tom okviru, Vukovar funkcioniše kao centralni simbol stradanja, dok Oluja predstavlja simbol pobede i oslobođenja. Ovakva struktura narativa omogućava istovremeno pozicioniranje države kao žrtve i kao pobednika, pri čemu se pitanja zločina nad srpskim stanovništvom najčešće tretiraju kao pojedinačni incidenti, a ne kao deo šire političke odgovornosti.

Takva instrumentalizacija prošlosti ne utiče samo na unutrašnje političke dinamike, već i na regionalne odnose. Sećanje time prestaje da bude prostor dijaloga, a postaje trajni izvor političke napetosti, u kojem se politika sećanja koristi za potvrđivanje postojećih podela, umesto njihovog      prevazilaženja.   Time se otežava izgradnja stabilnih regionalnih odnosa i produžava stanje međusobnog političkog nepoverenja, što je vidljivo i u diplomatskoj dinamici između dve države. Od uspostavljanja diplomatskih odnosa 1996. godine oni su više puta bili obeleženi razmenom protestnih nota i diplomatskim incidentima koji su proizlazili iz nerešenih ratnih pitanja. Takva dinamika dodatno učvršćuje identitetske podele na „mi“ i „drugi“, pri čemu se politički narativi reprodukuju kroz antagonističke obrasce, ostavljajući ograničen prostor za inkluzivnu društvenu koheziju.

Posmatrani kroz prizmu teorije kolektivnog sećanja, primeri iz Srbije i Hrvatske pokazuju da prošlost nije stabilna istorijska kategorija, već promenljiv politički resurs. I u jednom i u drugom slučaju, Drugi svetski rat i ratovi devedesetih ne funkcionišu samo kao predmet komemoracije, već kao temelj savremenog identitetskog poretka. Sećanje se organizuje hijerarhijski: sopstveno stradanje dobija centralno mesto, dok se problematični aspekti nacionalne prošlosti reinterpretiraju, proceduralizuju ili kontekstualizuju.

Upravo zato, uprkos retoričkom predstavljanju kao suprotstavljenih aktera, dominantne političke i medijske prakse iz Srbije i Hrvatske pokazuju sličnu logiku odnosa prema prošlosti: kultura sećanja ostaje sredstvo učvršćivanja nacionalnog identiteta i održavanja političkih podela. Razlika između njih nije u samoj upotrebi prošlosti, već u narativu kojim se ona opravdava. Danas u dominantnom javnom medijsko-političkom diskursu ne uočava se inicijativa za sistemsko napuštanje ratno-centričnih intrepretativnih okvira. Kontinuirano prisustvo takvih narativa znači da se kolektivna sećanja prenose kao stabilne identitetske matrice, u kojima ratna prošlost ostaje ključni referent nacionalnog identiteta. Dugoročno, to ima implikacije ne samo na bilateralne odnose, već i na političku socijalizaciju novih generacija, koje formiraju stavove o regionu i međunarodnoj saradnji unutar već strukturiranih antagonističkih okvira.

Anja Krajnov

Tekst je realiziran u sklopu projekta Inicijative mladih za ljudska prava i Mreže antifašistkinja Zagreba “(Anti)fašizam jučer, a danas?”